Alıcının göndericiye verdiği tepkiye ne denir ?

Alıcının Göndericiye Verdiği Tepkiye Ne Denir? İletişimde Geri Bildirimin Kökeni, Anlamı ve Güncel Tartışmalar

Alıcının göndericiye verdiği tepkiye ne denir? İletişim kuramında bu tepki geri bildirim (İng. feedback) olarak adlandırılır. Geri bildirim, mesajın yalnızca iletilmediğini, aynı zamanda anlaşıldığını, değerlendirildiğini ve dönüştürüldüğünü gösteren dinamik bir süreçtir. Bu yazıda geri bildirimin tarihsel arka planını, iletişim modellerindeki yerini ve günümüzde akademik tartışma başlıklarını ele alarak kavramı bütünlüklü biçimde inceleyeceğiz.

Geri Bildirimin Tarihsel Arka Planı: Sinyal Teorisinden İnsanlararası Etkileşime

Geri bildirim kavramının kökleri, 20. yüzyıl ortasındaki sibernetik ve bilgi kuramı çalışmalarına uzanır. Norbert Wiener’in sibernetik yaklaşımı, makinelerin ve organizmaların davranışını düzenleyen geri besleme döngülerine odaklandı; çıktıların tekrar sisteme girdi olarak dönmesi, sistemin kendi kendini düzeltmesini mümkün kılar. Bunu izleyen Claude Shannon ve Warren Weaver’ın Mathematical Theory of Communication modeli, iletişimi kaynak–verici–kanal–alıcı–hedef hattında kodlama ve çözme süreçleriyle betimler. Shannon–Weaver şeması ilk haliyle daha çok tek yönlü bir aktarım tasvir etse de, “gürültü” ve doğrulama mekanizmaları üzerinden geri bildirime alan açar.

1950’lerden itibaren kişilerarası iletişim araştırmaları, geri bildirimi sözlü ve sözsüz ipuçlarının (mimik, jest, ses tonu, sessizlik) toplamı olarak genişletti. Böylece geri bildirim, artık yalnızca “mesaj alındı” işareti değil; anlamın birlikte üretildiği ince ayarlı bir etkileşim halkası haline geldi.

Geri Bildirim Nedir? İşlevleri ve Türleri

Geri bildirim, alıcının mesajı yorumlayarak göndericiye sunduğu her tür tepkiyi kapsar. Bu tepki bir onay (anladım), düzeltme (şunu mu demek istedin?), genişletme (buna şunu da ekleyebilirim), hatta direnç (katılmıyorum) olabilir. İletişim akışında geri bildirimin üç temel işlevi öne çıkar:

• Düzeltici işlev: Yanlış anlaşılmaları tespit eder; göndericinin mesajını yeniden çerçevelemesini sağlar.
• İlişki düzenleyici işlev: Taraflar arası güç, saygı ve yakınlık dinamiklerini görünür kılar; güveni inşa eder ya da zedeler.
• Öğrenme ve gelişim işlevi: Eğitim, yönetim ve ekip çalışması bağlamlarında performansı artıran yansıtıcı döngüler kurar.

Biçim Açısından Geri Bildirim Türleri

• Doğrudan–Dolaylı: “Sunum çok netti” gibi açık değerlendirmeler doğrudanken; sorular veya suskunluk dolaylı sinyaller verebilir.
• Anlık–Ertelenmiş: Toplantıdaki bir baş selamı anlıkken, haftalık rapordaki analiz ertelenmiştir.
• Olumlu–Gelişim Odaklı: Sadece övgüden ibaret geri bildirim motivasyonu artırabilir; fakat gözlenebilir davranışlara dayalı, uygulanabilir öneriler değişimi tetikler.
• Biçimsel–Biçimsel Olmayan: Performans değerlendirmesi biçimseldir; kahve arasındaki sohbet biçimsel olmayan geri bildirimi taşır.

Model Tartışmaları: Doğrusal, Etkileşimsel ve İşlemsel Yaklaşımlar

Klasik doğrusal modellerde geri bildirim, hattın sonuna eklenen bir “geri ok” gibidir. Etkileşimsel modeller (ör. Osgood–Schramm), gönderici ve alıcının dönüşümlü roller üstlendiğini vurgular. İşlemsel (transactional) yaklaşımlar ise tarafların aynı anda mesaj üretip tükettiğini, anlamın bağlamsal olarak eş-üretildiğini ileri sürer. Bu çerçevede geri bildirim anlık mikro-ipuçlarıyla sürekli akar; tekil olay değil, süreçtir.

Günümüzde Akademik Tartışmalar

Dijitalleşme ve platform ekonomileri geri bildirimi hem zenginleştirdi hem karmaşıklaştırdı. E-posta, anlık mesajlaşma ve video konferans, zaman–mekân eşzamanlılığını kırarak tepkinin biçimini değiştirdi. “Görüldü” işaretleri, emojiler, reaksiyon butonları gibi mikro-geri bildirimler iletişimin ritmini belirliyor. Ancak algoritmik aracılar (öneri sistemleri, sıralama algoritmaları) geri bildirimi yalnızca beğeni/klik gibi ölçülebilir sinyallere indirgeme riski taşıyor. Bu da iki tartışmayı güçlendiriyor:

• Nitelik mi nicelik mi? Çok sayıda tıklama ile yüksek kaliteli anlamlandırma aynı şey değildir. Akademi, geri bildirimin anlam kurucu niteliğini ölçmenin yollarını arıyor.
• Güç ve etik: İş yerlerinde geri bildirim, performans ölçütleriyle iç içedir. Bu durum, geri bildirimi bazen kontrol aracına dönüştürür. Etik yaklaşımlar şeffaflık, rıza ve özerklik ilkelerini vurgular.

Eğitim ve Öğrenmede Geri Bildirim

Öğrenme bilimlerinde geri bildirim; yalnızca not vermek değil, uygulanabilir, zamanında ve spesifik öneriler sunmaktır. Araştırmalar, formative (biçimlendirici) geri bildirimin, öğrencinin öz-düzenleme becerisini güçlendirdiğini; “ne kadar iyi?” sorusundan çok “nasıl daha iyi?” sorusuna yanıt verdiğinde etkili olduğunu gösterir. Bu, iş yerindeki koçluk ve mentorluk pratiklerine de doğrudan yansır.

Etkin Geri Bildirimin İlkeleri

• Davranışa odaklanma: Kişiliğe değil, gözlenebilir eylemlere referans ver.
• Zamanlama: Anlık geri bildirim öğrenme eğrisini hızlandırır; karmaşık durumlarda kısa gecikmeli yansıtma daha verimli olabilir.
• İki yönlülük: Geri bildirim, tek taraflı hüküm değil; karşılıklı anlam pazarlığıdır.
• Bağlam ve kültür: Dolaylı iletişimin baskın olduğu kültürlerde ton ve yüz ifadesi daha fazla önem taşır.
• Somut öneri: “İyi iş” yerine “Girişteki örneği iki cümlede sadeleştir; grafik alt yazısını ekle” gibi eyleme dönük öneriler ver.

Yanılgılar ve Sık Hatalar

Geri bildirim bazen yalnızca “olumlu–olumsuz” bir etiketleme gibi algılanır. Oysa bilgi değeri taşımayan övgü ya da yergi, davranış değişikliğini nadiren tetikler. Bir diğer hata, geri bildirimi “ince ayarlı cezalandırma” olarak kullanmaktır; bu, savunmayı ve kaçınmayı artırır. Etkin geri bildirim, ilişki sermayesini tüketmeden, özerkliği ve katılımı güçlendirir.

Sonuç: “Tepki”den Fazlası Olarak Geri Bildirim

Alıcının göndericiye verdiği tepkiye ne denir? Bu tepki, iletişimin kalbinde yer alan geri bildirimdir. Tarihsel olarak sibernetik ve bilgi kuramından doğup, insanlararası etkileşim ve öğrenme bilimleriyle zenginleşen geri bildirim; bugün dijital platformlar ve iş yaşamı pratiklerinde hem fırsatlar hem de riskler barındırır. Etkili uygulama için ölçütler nettir: zamanında, somut, ilişki-odaklı ve iki yönlü. Böyle kurgulandığında geri bildirim, sadece bir tepki değil, anlam üretiminin motorudur.

Kaynakça

• Shannon, C. E., & Weaver, W. (1949). The Mathematical Theory of Communication. University of Illinois Press.
• Wiener, N. (1948). Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine. MIT Press.
• Jakobson, R. (1960). “Closing Statement: Linguistics and Poetics.” In T. A. Sebeok (Ed.), Style in Language. MIT Press.
• Habermas, J. (1984). The Theory of Communicative Action. Beacon Press.
• Hattie, J., & Timperley, H. (2007). “The Power of Feedback.” Review of Educational Research, 77(1), 81–112.
• Watzlawick, P., Bavelas, J. B., & Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of Human Communication. W. W. Norton.