Giresun Ne Zaman Bir Şehir Oldu? Tarihin Psikolojik Hafızası
Merhaba Suyu okuyucuları! Bugün Giresun ne zaman bir şehir oldu üzerine birlikte ayrıntılı bir yolculuğa çıkıyoruz.
Bir şehrin tarihini okurken bazen kendimi yalnızca “Ne zaman kuruldu?” sorusunu sorarken bulmuyorum. Daha ilginç olan şu: Bir yer ne zaman gerçekten şehir olur? İnsanların zihninde ne zaman bir kimliğe, hatıraya ve aidiyet duygusuna dönüşür?
Giresun’un geçmişine baktığımda bu sorunun özellikle anlamlı olduğunu düşünüyorum. Çünkü Giresun’un şehirleşme hikâyesi yalnızca idari tarihle değil, insanların bir mekâna yüklediği anlamlarla da okunabilir.
Giresun Ne Zaman İl Oldu?
Öncelikle tarihsel ayrımı netleştirmek gerekiyor. Bugünkü anlamıyla Giresun’un il/vilayet statüsüne geçişi 1923 yılıdır. Cumhuriyet döneminin idari yapılanması içinde Giresun 1923’te vilayet merkezi hâline geldi. Giresun İl Jandarma Komutanlığı+1
Ancak bu, Giresun’un 1923’te ilk kez bir şehir olduğu anlamına gelmez.
Giresun’un bulunduğu bölgede çok daha eski yerleşim izleri vardır. Valilik kaynakları, antik dönemde kentin Farnakia ve Kerasus adlarıyla ilişkilendirildiğini aktarır. Giresun Valiliği
Dolayısıyla “Giresun ne zaman bir şehir oldu?” sorusunun iki cevabı vardır: yerleşim ve kent tarihi açısından çok eski bir geçmiş; modern idari şehir kimliği açısından ise 1923.
Bilişsel Psikoloji: Zihnimizdeki Giresun
Bir şehri algılarken zihnimiz yalnızca binaları ve sokakları kaydetmez. Mekânları anılar, bilgiler, semboller ve kişisel deneyimlerle birleştirir.
2024 tarihli kapsamlı bir kavramsal çalışma, yer kimliğinin bilişsel, duygusal, davranışsal ve değerlendirici boyutları bulunduğunu gösteriyor. Yani “Giresun” kelimesi bir kişi için coğrafi bir isimken, başka biri için çocukluk, aile, deniz, fındık veya geçmiş anlamına gelebilir. ScienceDirect
Burada ilginç bir soru ortaya çıkıyor:
Bir şehri gerçekten hatırladığımız şey nedir?
Sokakların kendisini mi, yoksa o sokaklarda yaşadığımız duyguları mı?
Giresun’un 1923’te vilayet olması, toplumsal bellekte yeni bir idari kategori oluştururken insanların şehirle ilgili önceki zihinsel temsillerini ortadan kaldırmadı. Tam tersine, yeni kimlik eski anılarla birleşti.
Duygusal Psikoloji: Bir Şehre Bağlanmak
Şehirler yalnızca zihinsel haritalar değildir; duygusal deneyimlerin de taşıyıcılarıdır.
Bir yere yıllarca yaşadıktan sonra bağlanmamızın nedeni çoğu zaman o yerin fiziksel özelliklerinden çok, orada yaşadığımız olaylardır. Bir meydan ilk buluşmayı, bir sokak çocukluğu, bir sahil ise huzur hissini temsil edebilir.
Yer ve ruhsal iyilik hâli üzerine yapılan meta-sentez çalışmalarında da “ait olma”, “olma”, “yapma” ve “dönüşme” süreçlerinin mekânla bağlantılı olduğu görülüyor. ScienceDirect+1
Bu açıdan Giresun’un tarihini düşününce şunu sorabiliriz:
Bir şehri sevdiğimizi düşündüğümüzde aslında şehri mi seviyoruz, yoksa o şehirdeki kendimizi mi?
Bu ayrım oldukça önemli.
Çünkü duygusal zekâ, yalnızca başkalarının duygularını anlamakla sınırlı değildir; kendi duygularımızın hangi deneyimlerden doğduğunu fark etmeyi de gerektirir. Bir Giresunlu için “memleket” kelimesinin yarattığı sıcaklık, tarihsel bilgilerden bağımsız olarak güçlü bir psikolojik gerçeklik yaratabilir.
Sosyal Psikoloji: Şehir Kimliği Nasıl Oluşur?
Şehirler bireyleri birbirine bağlayan sosyal sembollerdir.
Giresun’un 1923’te vilayet olması da yalnızca bürokratik bir değişiklik olarak görülmemeli. Aynı dönemde toplumsal ve demografik dönüşümler yaşandı; mübadele sonrasında şehirdeki Rum nüfusunun ayrılması, kentin sosyal yapısını değiştirdi. Doğu Karadeniz Kültür Envanteri Projesi+1
Bu tür değişimler insanların “biz kimiz?” sorusuna verdikleri cevabı etkileyebilir.
2017 tarihli araştırmalar, kentsel kimliğin bilişsel ve duygusal unsurların yanında sosyal normlarla da bağlantılı olduğunu ve şehir kimliğinin yerel girişimlere yönelik davranışları etkileyebildiğini ortaya koyuyor. ScienceDirect
2024 tarihli bir meta-analiz de sosyal kimlik ile sosyal bütünleşme arasında anlamlı bir ilişki bulunduğunu gösteriyor. Frontiers
Burada sosyal etkileşim belirleyici hâle geliyor.
İnsanlar şehirlerini yalnızca yaşayarak değil, birbirlerine anlatarak da oluştururlar. “Bizim şehir”, “bizim sahil”, “bizim mahalle” gibi ifadeler, fiziksel mekânı ortak bir psikolojik alana dönüştürür.
Giresun’un Şehirleşmesi: Tarihten Daha Fazlası
Giresun’un modern şehir kimliği 1923’te vilayet olmasıyla güçlendi; fakat şehir bundan sonra da değişmeye devam etti.
1959’da Giresun Limanı’nın hizmete açılması ve sahil yolunun gelişmesiyle şehir doğu-batı yönünde büyüdü. Yeni mahallelerin oluşması, ekonomik faaliyetlerin yayılması ve nüfusun mekânsal hareketliliği, Giresun’un fiziksel olduğu kadar sosyal kimliğini de dönüştürdü. Giresun Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Burada psikolojinin ilginç bir çelişkisi ortaya çıkar: Şehir değiştikçe insanlar bazen şehre daha fazla bağlanır, bazen de “eski şehri” kaybettiklerini hisseder.
2026 tarihli bir inceleme, kentsel dönüşümün yer bağlılığını hem güçlendirebileceğini hem de sosyal değişimler nedeniyle zayıflatabileceğini gösteriyor. Doi.org
Demek ki değişim her zaman aidiyet üretmez.
Sonuç: Giresun Ne Zaman Şehir Oldu?
Tarihsel açıdan kısa cevap 1923: Giresun Cumhuriyet döneminde vilayet merkezi oldu. Giresun İl Jandarma Komutanlığı+1
Fakat psikolojik açıdan cevap çok daha eski ve çok daha kişisel.
Bir şehir, yalnızca devlet tarafından idari statü kazandığında değil; insanların onu hatırlamaya, anlamlandırmaya, sahiplenmeye ve birbirleriyle paylaşmaya başladığında da “şehir” olur.
Belki bu yüzden Giresun’un tarihini okurken asıl soru “Giresun ne zaman şehir oldu?” değil:
Benim zihnimde Giresun ne zaman bir şehre dönüştü?
Çocuklukta duyulan bir kelimeyle mi? İlk görülen deniz manzarasıyla mı? Aile hikâyeleriyle mi? Yoksa insanın kendisini bir yere ait hissettiği o tarif edilmesi zor anda mı?
Şehirlerin tarihi takvimlerde başlar; fakat insanların zihninde ve duygularında yaşamaya devam eder.
Suyu olarak Giresun ne zaman bir şehir oldu konusundaki bu yazıyı beğendiğinizi umuyoruz.